ભારતમાં ચૂંટણી પ્રક્રિયા જેટલી વિશાળ છે એટલી જ રસપ્રદ પણ છે, અને તેમાં ચૂંટણી પ્રતીકોની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. મતદારો માટે ઉમેદવાર અથવા રાજકીય પક્ષની ઓળખ ઘણી વખત તેમના પ્રતીક દ્વારા જ બને છે. હાલમાં ચાલી રહેલી સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં રાજ્ય ચૂંટણી પંચ દ્વારા કુલ ૧૪૪ મુક્ત ચૂંટણી પ્રતીકો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે, જે ચૂંટણીને વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવવામાં મદદરૂપ બને છે.

ચૂંટણી પ્રતીકોને સમજવા માટે સૌપ્રથમ રાજકીય પક્ષોની માન્યતા અંગે જાણવું જરૂરી બને છે. ભારતના ચૂંટણી પંચમાં રાજકીય પક્ષોની નોંધણી થાય છે, પરંતુ દરેક નોંધાયેલ પક્ષને માન્યતા મળતી નથી. પક્ષને મળેલી બેઠકો અને મતપ્રતિશતના આધારે તેને રાષ્ટ્રીય અથવા રાજ્ય કક્ષાની માન્યતા આપવામાં આવે છે.

રાષ્ટ્રીય પક્ષ તરીકે માન્યતા મેળવવા માટે પક્ષને ઓછામાં ઓછા ચાર રાજ્યોમાં રાજ્ય પક્ષ તરીકે માન્યતા હોવી જરૂરી છે અથવા ત્રણ રાજ્યોમાંથી લોકસભાની કુલ બેઠકોના ઓછામાં ઓછા ૨ ટકા પર વિજય મેળવવો પડે છે. તેમજ, છેલ્લા લોકસભા અથવા વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ઓછામાં ઓછા ૬ ટકા માન્ય મતો મેળવવા પણ જરૂરી છે.

રાજ્ય કક્ષાના પક્ષ માટે વિધાનસભાની કુલ બેઠકોના ૨ ટકા અથવા ઓછામાં ઓછા ત્રણ બેઠકો જીતવી જરૂરી છે. સાથે જ એક લોકસભા બેઠક અને છેલ્લી ચૂંટણીમાં ૮ ટકા માન્ય મતો મેળવવા પડે છે. આ માપદંડ પૂર્ણ કરનાર પક્ષોને માન્યતા મળે છે અને તેમના માટે ચોક્કસ ચૂંટણી પ્રતીકો અનામત રાખવામાં આવે છે.

માન્યતા ન ધરાવતા પક્ષો નોંધાયેલા હોવા છતાં મુક્ત પ્રતીકો પર જ આધાર રાખે છે. આ વખતે સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીમાં ૧૪ માન્ય રાષ્ટ્રીય પક્ષો અને ૪૬ અમાન્ય પક્ષો માટે પ્રતીકો અનામત રાખવામાં આવ્યા છે.

રાજ્ય ચૂંટણી પંચ દ્વારા જાહેર કરાયેલા ૧૪૪ મુક્ત પ્રતીકોમાં ઘરગથ્થુ વસ્તુઓ, ખેતી, વેપાર, વીજળી ઉપકરણો, રમતગમત અને વાહનો જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. અગાઉ બેટ, ઉગતો સૂરજ અને ખેડૂત જેવા પ્રતીકો માટે ભારે માંગ રહેતી હતી, જેના કારણે ડ્રો પણ કરવો પડતો હતો. હાલમાં આવા કેટલાક પ્રતીકો અનામત થઈ ગયા છે અથવા યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે.

આ રીતે ચૂંટણી પ્રતીકો માત્ર ઓળખ નહીં પરંતુ ચૂંટણી પ્રક્રિયાનો એક મહત્વપૂર્ણ અને રસપ્રદ ભાગ છે, જે મતદારોને સરળતા અને સ્પષ્ટતા આપે છે.